Phong Điền phía Bắc giáp huyện Hải Lăng tỉnh Quảng Trị. Địa giới hai huyện ở đồi núi phía Tây chạy dọc theo đường phân thủy của các nhánh sông Thác Mã và sông Câu Nhi. Về đồng bằng phía Đông, địa giới ấy gần trùng với dòng sông Ô Lâu từ phường Tây Lái về Vân Trình, rồi từ Vân Trình cắt qua dải cát ven biển và tận cùng ở làng biển Trung Đồng. Về phía Tây, Tây Nam và phía Nam, Phong Điền giáp hai hu
yện Đakrông và A Lưới. Ở đây địa giới giữa Đakrông, A Lưới và Phong Điền gần như chạy dọc đường phân thủy dải Trường Sơn với độ cao ngày càng tăng từ Tây Bắc vào Đông Nam, nơi bắt nguồn các sông suối Bắc Thừa Thiên Huế - Nam Quảng Trị. Vào đến vùng thượng nguồn các nhánh sông Bồ tại đỉnh núi cao 1.666 mét, địa giới này tách khỏi đường phân thủy dải Trường Sơn rẽ sang Đông theo đường phân thủy hai sông nhánh Rào Tràng và Rào La của sông Bồ. Về phía Đông và Đông Nam, Phong Điền giáp hai huyện Quảng Điền và Hương Trà. Đường phân chia địa giới với Hương Trà gần trùng với đoạn trung lưu sông Bồ từ Rào La về An Lỗ, với Quảng Điền là đường từ An Lỗ vòng sang phía Đông và Đông Bắc xã Phong Hiền rồi từ đó rẽ ngoặt lên Tây Bắc, cắt qua vùng cát nội đồng Phong - Quảng. Đi quá về phía Tây cửa sông Ô Lâu một ít lại đổi sang hướng Đông Nam cắt dọc mặt nước phá Tam Giang. Đến hết địa phận xã Điền Hải lại chạy theo hướng Đông Bắc, cắt qua dải cát ven biển và chấm dứt ở bờ biển xã này. Phong Điền phía Đông Bắc giáp biển Đông với đường bờ thẳng tắp theo hướng Tây Bắc - Đông Nam trên chiều dài gần 16 km. Lãnh thổ Phong Điền trải rộng theo hướng Tây Nam - Đông Bắc từ Trường Sơn ra tận biển với chiều dài gần 46 km. Đi theo hướng Tây Bắc - Đông Nam lãnh thổ thu hẹp. Sự phân bố lãnh thổ huyện như trên khiến sự phân hóa thiên nhiên theo chiều Tây - Đông đa dạng hơn chiều Nam - Bắc.
2. Vị trí địa lý chính trị, quân sự, kinh tế - văn hóa
Vị trí địa lý chính trị, quân sự của Phong Điền luôn thay đổi theo sự thay đổi hoàn cảnh chính trị, quốc phòng của đất nước. Khi còn là bộ phận lãnh thổ của châu Hóa dưới thời Trần - Hồ và các triều đại đầu nhà Lê thì Phong Điền nằm trong vùng phên dậu của Đại Việt, là “đầu sóng ngọn gió” của đất nước ta thời ấy. Chỉ đến khi vua Lê Thánh Tông đẩy biên giới xa hẳn về phía Nam, vùng đất này mới bắt đầu yên ổn. Tuy nhiên để đề phòng người Chiêm có thể nổi dậy chiếm lại những đất đai đã mất thì nhiệm vụ quốc phòng được đặt ra khẩn trương bằng cách tăng cường lực lượng dân cư tại chỗ và binh lực của triều đình. Sau khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa thì đây vừa là nơi làm cầu nối để tiến hành tiếp tục các cuộc di dân mở rộng lãnh thổ về phía Nam, vừa là nơi để thực hiện đường lối độc lập tự chủ, tách khỏi sự lệ thuộc vào Đàng Ngoài do vua Lê - chúa Trịnh cai quản. Do đó, tiềm lực mọi mặt của Thuận Hóa được nhanh chóng tăng cường bắt đầu từ chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Sau khi Phú Xuân trở thành Kinh đô của cả nước và tiếp đến là sự thành lập huyện Phong Điền năm 1835 dưới thời Minh Mạng, Phong Điền trở thành huyện nằm ở cửa ngõ phía Bắc tỉnh Thừa Thiên, bảo vệ vùng ngoại vi của một trung tâm chính trị quân sự lớn nhất nước cho đến Cách mạng tháng Tám 1945. Sau Cách mạng tháng Tám đến 30-4-1975, cùng với cả nước Phong Điền bước vào cuộc chiến đấu liên tục suốt 30 năm để giành độc lập, thống nhất cho Tổ quốc. Cuộc chiến đấu giữa quân dân ta và đế quốc Pháp, Mỹ cùng bè lũ tay sai đã diễn ra ác liệt trên chiến trường Bắc Thừa Thiên Huế. Chúng đã dựng lên ở đây một hệ thống kìm kẹp dày đặc ven sông Bồ, sông Ô Lâu, ven phá Tam Giang - nơi tập trung các làng mạc đông đúc trù phú để giữ đất, giành dân hòng tiêu diệt lực lượng cách mạng. Chúng dùng mọi thủ đoạn chính trị, phương tiện chiến tranh và sức mạnh vũ khí để đè bẹp lực lượng kháng chiến như lập ra các đoàn thể, các đảng phái phản động để tuyên truyền, xuyên tạc các chủ trương, đường lối chính sách đúng đắn của cách mạng, xây dựng hàng loạt đồn bốt kiên cố, chiếm cứ các địa điểm hiểm yếu để chốt chặn các tuyến giao thông huyết mạch của cán bộ, bộ đội ta, lập hàng loạt ấp chiến lược để dồn dân, cô lập cán bộ, bộ đội, liên tục càn quét, đốt phá và san bằng hàng loạt làng mạc ven bờ Nam sông Ô Lâu, bờ Bắc sông Bồ, dọc vùng giáp ranh đồi núi phía Tây như Phong Sơn, Phong Xuân, Hòa Mỹ. Hàng ngàn tấn bom đạn đã trút xuống, gây bao nhiêu đau thương tang tóc và tàn phá môi trường đất đai cây cỏ, thú vật chim muông. Nhưng nhân dân Phong Điền đã cùng cả tỉnh, cả nước, sẵn sàng chịu đựng mọi hy sinh, vượt qua mọi thử thách, từng bước làm thất bại các âm mưu thủ đoạn của địch, chiến đấu anh dũng giải phóng quê hương, giành lại độc lập hòa bình thống nhất cho Tổ quốc. Về vị trí địa lý kinh tế, Phong Điền có lãnh thổ trải rộng trên cả ba vùng: núi đồi, đồng bằng và ven biển, có tiềm năng đất đai, rừng rú, động vật hoang dã và tài nguyên khoáng sản khá dồi dào, có Quốc lộ IA và đường sắt nối liền Bắc - Nam, có hệ thống đường thủy thuận tiện nối liền các làng xã trong và ngoài huyện, ngoài tỉnh. Dân cư Phong Điền có truyền thống lao động siêng năng, cần cù vượt khó trong điều kiện thiên nhiên không kém phần khắc nghiệt như nhiều vùng quê khác, lại có nhiều thợ lành nghề khéo tay. Vì vậy, cùng với khả năng sản xuất nông nghiệp tạo nguồn lương thực lúa, ngô, khoai sắn và các loại rau màu vốn có xưa nay, còn có nhiều làng nghề thủ công truyền thống ra đời từ sớm như làng rèn Hiền Lương, làng gốm Phước Tích, làng đan đệm Phò Trạch, làng chạm trổ Mỹ Xuyên, làng kim hoàn Kế Môn. Tất cả các nghề này cùng một số nghề khác đã có thời phát triển mạnh mẽ, góp phần làm phong phú thêm các ngành nghề và tạo nên sự đa dạng về sản phẩm lưu thông trên thị trường trong huyện, trong tỉnh và ra các tỉnh bạn phía Bắc, phía Nam trong các thế kỷ trước đây. Trong tập Đồng Khánh địa dư chí mục nói về sản vật huyện Phong Điền có đoạn viết: “Nhiều lúa hè, ít lúa thu. Mía để nấu đường đen, dâu bông, dưa khoai, đậu thì cũng có nhưng không nhiều. Sản vật làm bán thì có đồ gốm (như các loại nồi đất, ấm đất) ở Phước Tích, chiếu cói ở Phù Trạch, vải trắng thô ở Vĩnh Xương, Kế Môn, Thế Chí Đông, Thế Chí Tây. Hiền Sĩ dệt lụa sinh quyến (thưa và mỏng), Hiền Lương có nghề thợ rèn (như rèn dao, cưa). Đường Long, Lương Mai có nghề thợ mộc. Thanh Cần, Ô Sa có nghề làm miến gạo. Bao La, Thủy Lập có nghề đan lát (như đan sọt thưa, sọt dày). Thanh Hương, Phổ Lại, Ưu Đàm, An Thành, Tây Thành làm nghề nấu rượu. Ngoài ra thì phần nhiều chỉ làm nghề nông” ([1]). Hiện nay kinh tế Phong Điền đang phát triển với nhiều thành tựu và triển vọng to lớn. Về văn hóa, Phong Điền là huyện có truyền thống văn hóa lâu đời nằm trong vùng giao thoa văn hóa Việt - Chăm, các thế hệ cư dân ở đây từ đời này sang đời khác lao động cần cù, dũng cảm đương đầu với biết bao khó khăn, vất vả, đã sáng tạo nên nhiều thành tựu văn hóa vật thể như những công trình kiến trúc từ đình chùa đền miếu, lăng mộ đến nhà thờ các họ phái. Các di tích văn hóa lịch sử với mức độ cổ kính khác nhau có thể tìm thấy khắp các làng xã trong huyện. Những thành tựu văn hóa phi vật thể như các truyện kể dân gian, ca dao, hò vè, các lễ hội và trò chơi dân gian được lưu truyền từ đời này qua đời khác, phản ánh cuộc sống tinh thần phong phú, đa dạng của dân cư quanh năm gắn bó với ruộng đồng làng mạc, với những di sản thiêng liêng từ ngày xưa tổ tiên để lại tưởng như không bao giờ rời xa được. Đó còn là những làng quê giàu truyền thống khoa bảng, nhiều con em trong làng được học hành đến nơi đến chốn, đỗ đạt ra làm quan, suốt đời yêu nước thương dân, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn. Những thiết chế làng xã trong đó nhiều nội dung văn bản đã kết hợp một cách hài hòa các mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa các thành viên trong cộng đồng làng xã, gia tộc, tạo nên những thuần phong mỹ tục, những tài sản tinh thần quý báu mà ngày nay cần phải tiếp tục gìn giữ, phát huy trong phong trào xây dựng làng văn hóa. Tất cả đã góp phần xứng đáng vào việc làm phong phú thêm truyền thống và bản sắc vùng văn hóa xưa nay.
