18/06/2021
วัฒนธรรมการดื่มกาแฟ ของมนุษย์ เริ่มต้นมาจากไหน ?
คำตอบสำหรับคำถามนี้ ค่อนข้างมีหลากหลายมากเลย
เพราะมีการบันทึกเอาไว้เยอะมากพอสมควร
แต่เท่าที่พวกเรานั่งค้นหามา ทั้งอ่านใน Text Book ที่เกี่ยวกับเรื่องราวของกาแฟ
หรือแม้กระทั่งงานแปลงานเขียนต่าง ๆ ดั่งที่ปรากฎอยู่ในแหล่งอ้างอิงเพิ่มเติมในตอนท้ายบทความ
พวกเราก็พบหลักฐานการบันทึกที่เป็นเสียงเดียวกันว่า
การดื่มกาแฟครั้งแรกของมนุษย์ ที่เป็นการดื่มด้วยการนำเมล็ดกาแฟที่มีวิธีการคัดแยก, การ Process จนไปถึงการเริ่มต้นของวัฒนธรรมการดื่มกาแฟ กับ ร้านกาแฟแห่งแรกของโลกในช่วงศตวรรษที่ 15
อะ โอเค ! ในบทความนี้ พวกเรา InfoStory จะขอเล่าเรื่องราวของ ต้นกำเนิดของวัฒนธรรมการเริ่มต้นดื่มกาแฟของมนุษย์ มาเป็นความรู้สบายสมองให้กับเพื่อน ๆ สำหรับวันนี้กัน
(แต่ในบทความนี้ พวกเราจะขอไม่พูดถึงต้นกำเนิดการค้นพบเมล็ดกาแฟนะ
เพราะว่าเรื่องนี้เคยแอบเขียนแทรก ๆ ไว้ในซีรีส์บทความภาพ “รู้จัก เมล็ดกาแฟ รอบโลก ฉบับมือใหม่” กันไปแล้ว แต่ถ้าเพื่อน ๆ อยากอ่านเรื่องราวเพิ่มอีก เดี๋ยวพวกเราจัดให้ได้นะ)
------------------------------------------------
มนุษย์เริ่มมีการดื่มกาแฟอย่างจริงจัง ในช่วงศตวรรษที่ 11-12
แต่ในตอนนั้น เราอาจยังไม่สามารถเรียกได้ว่าเป็น วัฒนธรรม
ซึ่งการเริ่มดื่มกาแฟ ก็คงต้องอ้างอิงถึงต้นกำเนิดของเมล็ดกาแฟกันสักนิดนึง
ในครั้นที่มนุษย์ยังกินเป็นกาแฟตั้งแต่เป็นผลเบอร์รี่สีแดง
ว่ากันว่าถูกค้นพบโดยเด็กหนุ่มคนเลี้ยงแพะชาวเอธิโอเปีย ที่มีชื่อว่า “คาลดี” ในศตวรรษที่ 9
และ เจ้าหนุ่มคาลดี ก็รู้สึกว่า หลังจากกินผลกาแฟอันนี้แล้ว ทำให้เขารู้สึกกระปี้กระเปร่า
จากนั้นเรื่องราวของเมล็ดกาแฟ ก็ได้แพร่ขยายไปสู่ประเทศที่อยู่ใกล้กันอย่าง อียิปต์ จนไปทั่วทวีปแอฟริกา และ ไปจนถึง ตะวันออกกลางอย่าง ชาวเปอร์เซีย
จนค่อย ๆ เริ่มมีวิธีการคัดแยกเมล็ดกาแฟ การ Process ต่าง ๆ เพื่อให้ได้มาซึ่งเมล็ดกาแฟ และแพร่กระจายไปสู่ชาวยุโรปผ่านเส้นทางการค้าต่าง ๆ
แน่นอนว่าพอเรื่องราวของกาแฟ มันตกมาอยู่ในมือของกลุ่มพ่อค้า โดยเฉพาะชาวตะวันออกกลางเนี่ย ก็ได้เรื่องเลยละ !
เพราะเรื่องราวการค้าต่าง ๆ เหล่านี้ ก็เปรียบเสมือนเป็นต้นกำเนิดของการเกิดวัฒนธรรมกาแฟ ในยุคสมัยต่อ ๆ อย่างที่เพื่อน ๆ พอทราบกันมาเนอะ
อะ ! กลับมาที่ วัฒนธรรมการดื่มกาแฟ กันต่อ
ที่พวกเราอยากใช้คำว่า “วัฒนธรรม”
ก็เพราะมันส่งผลทำให้มนุษย์มีรูปแบบของกิจกรรม รวมไปถึงโครงสร้างเชิงสัญลักษณ์รูปแบบต่าง ๆ
ยกตัวอย่างเช่น การพักผ่อนกับการดื่มกาแฟของชาวฟินแลนด์
การพูดคุยกัน การเรียนรู้จักเพื่อนรอบตัว ของชาวสวีเดน และ ชาวเดนมาร์ก
หรือ แม้กระทั่งในเรื่องเชิงสัญลักษณ์อย่าง การตระหนักเรื่องราวของเพศในช่วงศตวรรษที่ 16
อย่างเรื่องราวที่ว่า กาแฟไม่ได้เป็นสัญลักษณ์ความดิบเถื่อนของผู้ชายเพียงอย่างเดียว
แต่ทว่าคอฟฟี่เฮาส์ที่โด่งดังในเมืองเวนิส ประเทศอิตาลี ก็ยังมีวัฒนธรรมที่กลุ่มผู้หญิง จะมานั่งจับกลุ่มดื่มกาแฟพร้อมทานอาหารกันภายในร้าน (มากกว่าผู้ชายเสียด้วยซ้ำ)
หรือไปจนถึงเรื่องราว การต่อต้านจักรวรรดิ์อังกฤษของอาณานิคมชาวอังกฤษที่อยู่ในอเมริกา (เราขอเรียกว่าชาวอเมริกัน)
ซึ่งก็มาจากเหตุการณ์ “Boston Tea Party” ที่หลังจากนั้น ชาวอเมริกันก็พร้อมใจกัน หันมาดื่มกาแฟ แทน การดื่มชาจากอังกฤษ ซึ่งก็เปรียบเสมือนสัญลักษณ์การต่อต้านทางการเมืองในสมัยนั้น
ทั้งหมดนี้ ก็คือ วัฒนธรรมการดื่มกาแฟและเรื่องราวต่าง ๆ ที่ไม่เหมือนกันในแต่ละประเทศเนอะ
และที่มากไปกว่านั้นเนี่ย วัฒนธรรมการดื่มกาแฟ ยังก่อให้เกิดมูลค่าทางการเงินต่าง ๆ
เช่น อุตสาหกรรมการนำเข้า-ส่งออก กาแฟ, บริษัทผลิตกาแฟ, ร้านกาแฟ คาเฟ่ต่าง ๆ อีกด้วยนะ
ซึ่งก็ดูเหมือนว่า เรื่องราวของ “ต้นกำเนิดร้านกาแฟแห่งแรกของโลก” อาจจะเป็นเรื่องราวที่สะท้อนถึง “จุดเริ่มต้นของวัฒนธรรมการดื่มกาแฟ” รวมไปถึงอิทธิพลของกาแฟสู่โลกใบนี้ ได้ดีที่สุด (ในมุมมองของพวกเรา)
------------------------------------------------
เพื่อน ๆ เริ่มง่วงกันรึยังเอ่ย ?
(เพื่อน ๆ บางคนอาจเริ่มส่งต่อให้เพื่อน ๆ คนอื่นอ่าน แล้วบอกว่า “บทความนี้ยาวชะมัด แต่อยากรู้เรื่อง… เธออ่านแล้วสรุปให้ฟังที”
แห่ะ ๆ พวกเราก็อาจจะมีความเขิลสักเล็กน้อย แต่พวกเราตั้งใจเขียนจริง ๆ น้า ขออภัยหากมันยาวไปนิดนึง)
อะ ! มาต่อกันที่ร้านกาแฟแห่งแรกของโลกที่ถูกบันทึกไว้ ในช่วงปลายศตวรรษที่ 15 (ช่วงปี ค.ศ. 1475)
ในกรุงคอนสแตนติโนเปิล เมืองหลวงของอาณาจักรออตโตมัน (ปัจจุบันคือเมืองอิสตันบูล ในประเทศตุรกี นั่นเองจ้า)
ที่มีบันทึกว่าเกิดจากกรุงคอนสแตนติโนเปิล ก็เพราะว่า พื้นที่ที่มีจุดเด่นเป็นเมืองท่าทางการค้า จากเหล่าพ่อค้าชาวตะวันออกกลาง และ แอฟริกา นั่นเอง
ซึ่งคุ้น ๆ ไหม… นั่นเป็นสถานที่ ที่ใกล้เคียงกับแหล่งค้นพบเมล็ดกาแฟเลยนะ !
ซึ่งในบันทึกทางประวัติศาสตร์ ยังบอกไว้ว่า หลังจากที่ชาวออตโตมัน ได้เข้ายึดประเทศเยเมนและค้นพบเมล็ดกาแฟที่ชาวบ้านนิยมดื่ม
จึงไม่แปลกใจที่ชาวออตโตมัน ได้มีการส่งออกกาแฟไปตามเส้นทางของเหล่าพ่อค้าอาหรับ และ เข้ามาสู่บ้านเกิดของตัวเองอย่าง กรุงคอนสแตนติโนเปิล
จนได้ให้กำเนิดร้านชงกาแฟแห่งแรกของโลก ที่ชื่อว่า “Kiva Han” นั่นเอง
จากร้านกาแฟ “Kiva Han” มันก็แสดงให้เห็นถึงอิทธิพลทางการค้าขาย ทำกำไรจากเมล็ดกาแฟ จนทำให้เกิดอุตสาหกรรมการคั่วกาแฟ จนมาถึงการชงกาแฟดื่มอย่างเป็นกิจลักษณะ โดยมีร้านกาแฟเป็นตัวกลาง ที่ทำให้กาแฟนั้น สามารถดื่มและเข้าถึงผู้บริโภคได้ง่าย
และที่มากไปกว่านั้น ยังได้ทำให้เกิดการผูกขาดการค้าของกาแฟ ซึ่งนำไปสู่สัญลักษณ์ทางการเมือง ความขัดแย้งทางศาสนา… โอโห ต่าง ๆ มากมาย
ขนาดที่ว่า อุตสาหกรรมการค้ากาแฟ และ การเปิดร้านชงกาแฟ ต้องถูกแบนในประเทศอียิปต์ เป็นเวลาหลายปี ในช่วงต้นศตวรรษที่ 16 เลยทีเดียวนะ
--------------------------------------------
จนมาถึงร้านกาแฟแห่งแรกในประเทศอิตาลี ที่มีฉายาว่าเป็นประเทศแห่งการบริโภคกาแฟ
ซึ่งมีต้นกำเนิดมาจากเมืองเวนิส (Venice) กับเรือลำแรกที่นำกาแฟมาสู่ทวีปยุโรปในช่วงศตวรรษที่ 16
ซี่งวัฒนธรรมการดื่มกาแฟของชาวอิตาลีและชาวยุโรป
มันก็มาจากร้านกาแฟแห่งแรกในย่าน Piazza San Marco จากเมืองเวนิส ในปี ค.ศ. 1647 อีกเช่นกัน
จนไปถึงเรื่องราวของวัฒนธรรมทางสัญลักษณ์ของผู้ชายผู้หญิง กับการดื่มกาแฟ ในร้านคอฟฟี่เฮาส์ แบบที่กล่าวไปในช่วงต้น ๆ ของบทความเนอะ
จุดเริ่มต้นจากร้านกาแฟแห่งแรกในเมืองเวนิส ตรงนี้
ก็เดินทางมาถึงร้านกาแฟแห่งแรกในประเทศอังกฤษ
ซึ่งประเทศอังกฤษ ที่ขึ้นชื่อเรื่องการเผยแพร่วัฒนธรรมการดื่มชาแบบชาวตะวันตก
แต่ว่า…ตามประวัติศาสตร์ก็พบว่า คนอังกฤษมีการดื่มกาแฟ ที่มีมาก่อนการดื่มชา เกือบร้อยกว่าปี…
แน่นอนว่า ก็ต้องมาจากหลักฐานของการเปิดร้านกาแฟร้านแรก ในปี ค.ศ. 1651 อย่าง “Jacob, the Jew” ที่เมือง Oxford (ซึ่งถือว่าเป็นร้านกาแฟแห่งที่สอง ของทวีปยุโรป)
หลังจากนั้น วัฒนธรรมการดื่มกาแฟ ก็แพร่ขยายไปตามการเข้ามาของร้านกาแฟในหลายประเทศแถบยุโรป
ซึ่งก็จะกระจายไปสู่ทวีปอเมริกา และ เอเชีย ในเวลาต่อมา
โอเค ! ทีนี้ หากมาในฝั่งเอเชีย ที่เด่น ๆ เลย เราว่าก็คงเป็นวัฒนธรรมการดื่มกาแฟ ที่เข้ามากลมกลืนกับวัฒนธรรมการดื่มชาของคนญี่ปุ่น ซึ่งก็มาจากอิทธิพลของชาวตะวันตก
ด้วยวัฒนธรรมความเร่งรีบ ในการทำงานของคนญี่ปุ่น
ทำให้พวกเขาไม่สามารถใช้เวลานั่งชงชาอย่างพิถีพิถัน
จนกระทั่งกาแฟได้เข้ามา และ ทำให้ชาวญี่ปุ่นเนี่ย สามารถคิดค้นนวัตกรรมกาแฟใส่นมกระป๋อง ที่สามารถเก็บได้นานและกินได้อย่างรวดเร็ว ได้เป็นเจ้าแรกของโลกอย่างบริษัท UCC Coffee
(ซึ่งจากวัฒนธรรมของคนญี่ปุ่นตรงนี้ ก็ทำให้พวกเขาสามารถคิดค้นได้ก่อนชาวตะวันตก ผู้ที่เชี่ยวชาญด้านกาแฟมากกว่าเสียอีกนะ)
โอโห… จากตรงนี้ ร้านกาแฟร้านแรก ก็ถือได้ว่าเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญ ที่ส่งผลให้เกิดวัฒนธรรมการดื่มกาแฟ จนมีอิทธิพลกับชีวิตของมนุษย์เลยละเนอะ
แต่จะว่ากันจริง ๆ มันก็มีหลายปัจจัยละนะ....
ให้เล่าทั้งหมด ก็คงจะต้องขอพื้นที่อีก 10 หน้าเหมือนเดิม แห่ะ ๆ …
------------------------------------------------
สุดท้ายนี้ พวกเรามีคำถามมาให้เพื่อน ๆ ฉุกคิดกันเล่น ๆ (แต่คงไม่มีคำตอบไหนถูกหรือผิดนะ)
ในปัจจุบัน หากเราถามกันเล่น ๆ กับเพื่อนว่า “ใครคือผู้มีอิทธิพลในเรื่องกาแฟมาที่สุด ?”
หรือ “เธอคิดว่า ต้นกำเนิดของการดื่มกาแฟมาจากไหน ?”
จากที่พวกเราได้ลองถามเพื่อน ๆ คนรอบตัวจำนวนหนึ่ง
ซึ่งไม่ได้ทราบเรื่องราวความเป็นมา อย่างในบทความนี้
พวกเขาส่วนใหญ่ ก็จะตอบกลับมาว่า
“อ้อ ไม่รู้เหมือนกันอะ ทำไมถามไรกว้างจัง... ถ้าให้ตอบก็คงเดาว่า มาจากต้นกำเนิดร้าน Starbucks มั้ง เพราะได้ยินชื่อบ่อยที่สุด และ มีสาขาร้านกาแฟเยอะมาก เหมือนเซเว่นเลย”
ก็ต้องเรียกได้ว่า สุดท้ายนี้ไม่ว่าเรื่องราวจะมีต้นกำเนิด หรือ ความเป็นมาอย่างไร
แต่อำนาจของการค้าและการเข้าถึงการรับรู้ของผู้บริโภค ก็ถือว่าเป็นจุดสำคัญจริง ๆ สำหรับทุกอุตสาหกรรม ไม่เว้นแม้แต่กาแฟ 🙂
วันนี้พวกเราก็ขออนุญาตจบเรื่องราว ไว้แต่เพียงเท่านี้จ้า
#ดื่มกาแฟ
แหล่งอ้างอิงเพิ่มเติม
-หนังสือ “World atlas of Coffee” เขียนโดย James Hoffmann
-หนังสือ “Coffee Bag Packer” เขียนโดย เอกศาสตร์ สรรพช่าง
https://www.silpa-mag.com/history/article_8263
https://www.ncausa.org/about-coffee/history-of-coffee
https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_coffee
https://www.homegrounds.co/history-of-coffee/
